Massamoord in Kessel

In het jaar 55 voor Christus richtte een Romeinse troepenmacht een massaslachting aan onder Germanen in het huidige Brabant. Julius Caesar was erbij en schreef erover in De Bello Gallico. Nu pas is duidelijk waar de veldslag plaatsvond

Door Pancras Dijk

Fotograaf Allard Pierson Museum

Twee Germaanse stammen: de Tencteri en de Usipetes. In de laatste eeuw voor het begin van onze jaartelling werden ze verdreven uit het huidige Duitsland. Ze sloten een bondgenootschap en trokken de Rijn over. Ze vroegen de Romeinse keizer Julius Caesar om asiel, maar die moest daar niets van weten. Wel stemden de Romeinen in met een wapenstilstand.

Germanen hadden geen schijn van kans

Volkomen onverwachts voor de Germanen werden ze evenwel in het jaar 55 voor Christus volledig onder de voet gelopen door een legermacht van acht Romeinse legioenen en nog eens enkele duizenden Gallische strijders, in totaal rond de 50.000 soldaten. De Germanen maakten geen schijn van kans. De mannen probeerden nog naar hun wapens te grijpen, maar toen ze het gegil hoorden van hun vrouwen en kinderen, die op hun vlucht door Romeinse strijders werden gegrepen, zagen ze de futiliteit van hun verzet in. Ook de mannen werden gedood; degenen die op de vlucht sloegen, liepen zichzelf vast in de samenvloeiing van Maas en Waal. Ze belandden in het water en vonden massaal de dood.

De locatie van de veldslag, aldus archeoloog Nico Roymans.

Caesar trok met zijn troepenmacht vervolgens oostwaarts, Duitsland in, waar hij een houten brug over de Rijn liet bouwen. Later dat jaar zou hij zijn eerste bezoek aan Engeland brengen. Dit was een uiterst succesvol oorlogsjaar, concludeerde de Romeinse Senaat later.

De Bello Gallico

Archeoloog Nico Roymans (Vrije Universiteit) schetste donderdag in het Amsterdamse Allard Pierson Museum geen plezierig beeld van de bekende Romeinse veldheer. Roymans heeft de afgelopen jaren uitgebreid onderzoek gedaan naar de talrijke vondsten die zijn gedaan bij baggerwerkzaamheden aan de Brabantse kant van de Waal. Het gaat daarbij onder meer om twintig zwaarden, een aantal Romeinse gordelknopen, een helm en botmateriaal van meer dan honderd individuen. Daarnaast kon hij zich baseren op de beschrijving zoals Ceasar zelf die opnam in het vierde boek van De Bello Gallico.

De helm, de oudste ooit in Nederland gevonden, was van Gallische makelij.

Hoewel dat boek niet de meest betrouwbare bron is, geeft het met de vondsten wel een goed beeld van de slag. Een aantal van de zwaarden, bijvoorbeeld, had een identiek, sierlijk handvat, hetgeen doet vermoeden dat ze uit dezelfde smederij komen. Mogelijk behoorden ze toe aan strijders van een goed georganiseerd leger, zoals de Romeinse troepen. De gordelknopen werden door vrouwen gedragen. Bekend is dat de Romeinse karavaan behalve uit tienduizenden soldaten bestond uit ongeveer een zelfde aantal vrouwen, kinderen, slaven en ander ondersteunend personeel. De helm, de oudste ooit in Nederland gevonden, was van Gallische makelij. Roymans acht de kans groot dat een Gallische huurling in het leger van Caesar hem heeft gedragen.

Voor de slag sloegen de Romeinen een marskamp op in de nabijheid van de nederzetting die de Germaanse stammen hadden gebouwd. Van geen van beide kampen heeft Roymans sporen kunnen vinden. “Dat hoeft niet te verbazen, want ze verbleven er hooguit enkele dagen.” De precieze locatie van de slag moet in het huidige Kessel zijn geweest: daar zijn de meeste vondsten gedaan. Een aantal van de vondsten is inmiddels gedateerd; allemaal rond het jaar 55 v. Chr.

Een schedel – met toegebrachte wond – die werd gevonden in het rivierengebied. Foto: Pancras Dijk.

Slachtoffers waren vreemden

Nader chemisch isotopenonderzoek aan gevonden gebitten moet nog duidelijk maken waar de slachtoffers van de slag exact vandaan kwamen, maar nu al is duidelijk dat ze in ieder geval niet in het rivierengebied opgroeiden, stelt Roymans. Hij ziet daarin ook daarin een bewijs dat de slachtoffers tot de Germaanse stammen behoorden die vanuit Duitsland ons land waren binnengetrokken.

Gevonden gebitten.

Een levende Germaan is immers meer waard dan een dode Germaan.

Julius Caesar zelf schreef dat zijn troepen 430.000 Germaanse barbaren hadden omgebracht, maar dat aantal is volgens de hoogleraar schromelijk overdreven. Het totale aantal Tencteri en Usipetes schat Roymans rond de 160.000, waarbij de kans klein is dat daadwerkelijk alle leden van beide stammen zijn gedood. “Een levende Germaan is immers meer waard dan een dode Germaan”, aldus Roymans. Niettemin is een deel van de skeletresten afkomstig van vrouwen en kinderen. “Een echte veldslag lijkt hier niet te hebben plaatsgevonden”, stelt Roymans. “Daarvoor was het overwicht van de Romeinen veel te groot.” Zelf zouden de Romeinen niet één soldaat hebben verloren hier bij Kessel. Een aantal van de gevonden schedels vertoont duidelijk sporen van geweld. Sommige zijn met een slag- of werpspeer bewerkt, andere half afgeslagen met de houw van een zwaard. In het sediment van de rivier zijn de resten uitzonderlijk goed bewaard gebleven, “als nieuw”, stelt Roymans.

Genocidale slachting in het Land van Maas en Waal

Of Caesar zich daadwerkelijk schuldig heeft gemaakt aan genocide op beide Germaanse stammen durft Roymans niet te zeggen. Nergens beschreef de Romeinse veldheer immers dat hij de intentie had om de stammen uit te roeien. Omdat Caesar met zijn optreden toch duidelijk de uitroeiing van beide stammen riskeerde, spreekt Roymans wel van een “genocidale slachting”. Indertijd was dat niettemin allerminst omstreden, aldus Roymans. De Germanen golden immers als een barbaars volk dat de veiligheid en de stabiliteit van het Romeinse Rijk bedreigde. Een eerdere Germaanse aanval op Caesars cavalerie zou bij de keizer bovendien gevoelens van wraak hebben opgewekt.

Opvallend is dat Caesar na de slag bij Kessel in de Senaat niet werd bekritiseerd om zijn genocidale optreden. Wel kreeg hij felle kritiek te verduren omdat hij de stammen had aangevallen terwijl er een wapenstilstand van kracht was. Hij zou daarmee het oorlogsrecht hebben geschonden. Met de bouw van de brug over de Rijn en zijn tocht naar Engeland, later in 55 v. Chr., wist hij toch zijn heldenstatus te bekrachtigen. De Senaat zou hem in een terugblik op dit oorlogsjaar omstandig prijzen om zijn optreden.

Deze en komende maand zijn de vondsten uit Kessel te bezichtigen in het Allard Pierson Museum in Amsterdam.

(Nog een spraakmakende opgraving: eerder dit jaar werd een haast complete Romeinse villa gevonden in het Belgische Dilbeek.)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s